EDUKACIJSKI PAKET - ŠKOLA ZNANJA - SREBRENICA - MAPIRANJE GENOCIDA I POST-GENOCIDNO DRUŠTVO
28. maj 2015. Sarajevo, BiH - Galerija 11/07/95

Preludij u genocid

Dr. Robert Donia

historičar

TRANSKRIPT

U julu 1994. godine Radovan Karadžić, predsjednik takozvane Republike Srpske i Srpske demokratske stranke u Bosni i Hercegovini, još jednom je naglasio šta je prioritet  „srpskog naroda” u Bosni i Hercegovini – u čije ime je tvrdio da govori:
„Prvi strateški cilj nam je,“ rekao je, „da se ratosiljamo neprijatelja iz kuće, Hrvata i Muslimana, da ne budemo više zajedno u državi.”

Nije mogao biti jasniji: prvi zadatak njegove stranke i države bio je iz Republike Srpske ukloniti sve Hrvate i Muslimane, svim raspoloživim sredstvima.  To što je rekao 1994. godine bio je samo jedan od planova i politika koje su godinu dana kasnije kulminirale genocidom u Srebrenici i oko Srebrenice. 

Dok se sjećamo, tugujemo i žalimo sve one čiji su životi okončani tih stravičnih dana prije dvadesetak godina u Srebrenici, primjereno se podsjetiti na politiku i planove koje su bile uvod u bosanski genocid. Danas namjeravam skrenuti pažnju na tri ključna dokumenta koji ukazuju na razvoj planova i politika srpskih nacionalista. Ali, imajte na umu da sam rekao „bosanski genocid”. Naime, ubistva koja su se u Srebrenici odigrala jula 1995. godine sama po sebi zaista predstavljaju „srebrenički genocid” ali ja vjerujem da je ono što se dogodilo u Srebrenici i oko nje važno shvatiti kao lokalni vrhunac genocida koji se odigravao u cijeloj Bosni i Hercegovini (BiH), te kao produkt niza planova i politika koje su nacionalistički nastrojeni Bosanski Srbi ostvarivali na nivou rukovodstva svoje republike. Cijeli taj projekat, od početka do kraja, provođen u cijeloj toj Republici, zapravo predstavlja bosanski genocid.

 Osnivajući Srpsku demokratsku stranku u julu 1990. godine, srpski nacionalisti u BiH jasno su rekli da će insistirati na očuvanju Bosne i Hercegovine u okviru Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. To je ostao njihov primarni politički cilj sve do 15. oktobra 1991. godine, kada su delegati SDS-a u Skupštini SR BiH shvatili da Bosni i Hercegovini više ne mogu priječiti put ka nezavisnosti. U tom trenutku, zapravo na sam dan 15. oktobra, rukovodstvo SDS-a intenzivira svoje planove za uspostavu zasebne države, napuštajući svoje prvobitno nastojanje da se BiH sačuva u okviru Jugoslavije.
Nešto kasnije, 19. decembra 1991. godine, predsjednik SDS-a Radovan Karadžić distribuira dokument pod nazivom „Uputstvo o organizovanju i djelovanju organa srpskog naroda u Bosni i Hercegovini u vanrednim okolnostima”. Ovim dokumentom Glavni odbor SDS-a lokalnim rukovodstvima stranke u dobrom dijelu 109 bh. opština izdaje instrukcije za oružano preuzimanje vlasti u tim opštinama. Lokalnim rukovodstvima SDS-a naloženo je da ove planove počnu provoditi na tajni signal koji će izdati sam Karadžić. 

Ovaj dokument poslužio je kao šematski plan za preuzimanje oko 70% bh. teritorija – što će bosanski Srbi ostvariti između aprila i jula 1992. godine, preuzimajući opštinu po opštinu.

Čak i dok se to dešavalo, dok je na stotine hiljada Bošnjaka i Hrvata bivalo ubijano, mučeno, zatočeno, ili pod prijetnjom smrti protjerivano iz svojih domova, 12. maja 1992. godine, Karadžić u Skupštini bosanskih Srba iznosi Šest strateških ciljeva, ili prioriteta, srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Ova nova politika, koja je kreirana tokom nekoliko sedmica i koja je u znatnoj mjeri odredila djelovanje srpskih nacionalista od početka rata u aprilu 1992. godine, pomjera njihov plan s lokalnog i regionalnog preuzimanja pojedinih opština na širi strateški plan osiguravanja kontrole nad znatnim dijelom bh. teritorija.   

Prvi strateški cilj, „razdvajanje od druge dvije nacionalne zajednice, državno razdvajanje...” zapravo je eufemizam za eliminaciju Hrvata i Bošnjaka unutar granica srpske države.

Međutim, jedan drugi cilj signalizira ogromni značaj koji za bosanske Srbe ima dolina rijeke Drine, gdje se nalazi i Srebrenica.  Taj cilj je „Uspostavljanje koridora u dolini rijeke Drine, odnosno eliminisanje Drine kao granice između srpskih država”.

 Za sve vrijeme trajanja rata, vojne operacije bosanskih Srba vodile su se ekspanzionističkim strateškim ciljevima najavljenim 12. maja 1992. godine. Hiljade i hiljade Bošnjaka i Hrvata ubijeno je ili tokom uspješnih vojnih operacija bosanskih Srba ili po okončanju tih operacija, kroz organizovane akcije eliminacije Bošnjaka i Hrvata iz područja pod vojnom kontrolom srpskih snaga. Istovremeno su se stotine hiljada drugih Bošnjaka i Hrvata našle pod opsadom u enklavama stvorenim tek djelimično dovršenim osvajanjima bosanskih Srba, uključujući i glavni grad, Sarajevo, kao i istočnobosanske enklave Srebrenica, Žepa i Goražde, u dolini Drine. Vojska Republike Srpske je, osim toga, sprečavala nesrpsko stanovništvo da koristi koridore između enklava, što je pri budućim kampanjama olakšavalo protjerivanje, izgladnjivanje i fizičku eliminaciju nesrpskog stanovništva.

Završna faza bosanskog genocida počinje 8. marta 1995. godine, na dan kad Karadžić, kao Vrhovni komandant Vojske bosanskih Srba, izdaje Direktivu broj 7. Nakon dvije godine uglavnom uspješnih vojnih operacija, Vojska bosanskih Srba  doživljava u zapadnoj Bosni seriju poraza od hrvatskih snaga i Armije Bosne i Hercegovine. Ovi gubici alarmiraju sve nacionalističke vođe bosanskih Srba, koji  zahtijevaju agresivnu akciju za ponovno preuzimanje ključnih strateških centara. Karadžićeva Direktiva br. 7 ukazuje na hitnost i otkriva očaj, kao da je to posljednja prilika koja će mu se pružiti za postizanje strateških ciljeva. Ova Direktiva srpskim snagama nalaže da se bore na svim frontovima dok istovremeno eliminiraju nesrpsko stanovništvo iz doline Drine. Ključna rečenica nalazi se u naređenjima izdatim Drinskom korpusu Vojske Republike Srpske:

“Svakodnevnim planskim i osmišljenim borbenim aktivnostima stvoriti uslove totalne nesigurnosti, nepodnošljivosti i besperspektivnosti daljnjeg opstanka i života mještana u Srebrenici i Žepi.”

Jezik ove široko distribuirane vojne naredbe dovoljno šokira sam po sebi, ali izborom riječi i frapantno nalikuje definiciji trećeg od pet postupaka koji čine genocid po Konvenciji o genocidu iz 1948. godine; naime:

“Smišljeno nametanje takvih uslova života koji neku grupu ljudi dovode do potpunog ili djelimičnog fizičkog uništenja.”
Iako je bilo potrebno četiri mjeseca da se realizuje, Direktiva broj 7 zapečatila je sudbinu Bošnjaka zatočenih u Srebrenici. Inicijalni napad na Srebrenicu u julu 1995. godine naredio je sam Karadžić; on i general Ratko Mladić  zajedno su se pobrinuli da odmah po srpskom osvajanju Srebrenice u julu 1995. započne masovno ubijanje muških stanovnika  i strašno zlostavljanje  žena i djece Srebrenice. Samo osvajanje poslužilo je taktičkom cilju eliminisanja problematičnih enklava, što je Drinskom korpusu omogućilo pokret u zapadnu Bosnu gdje su tamo trebali pružiti pomoć u sve beznadežnijoj borbi protiv hrvatskih snaga i Armije BiH.

No, što je najvažnije, sam genocid – masovna ubistva, zatvaranja, tortura i slične strahote – predstavlja konačan, završni čin uklanjanja svih nesrpskih civila iz enklave, tako da Podrinje postaje potpuno srpska zemlja i po političkoj kontroli i po sastavu stanovništva. 

Robert Donia, SAD
Robert Donia je američki istoričar koji se specijalizovao za zemlje bivše Jugoslavije, posebno za Bosnu i Hercegovinu. Kao svjedok ekspert svjedočio je na petnaest sudskih procesa pred Haškim tribunalom za ratne zločine počinjene na tlu bivše Jugoslavije. Napisao je i uredio osam knjiga o ovoj regiji, uključujući i najnovije: Iz Skupštine Republike Srpske 1991–1996. Izvodi iz izlaganja poslanika Skupštine Republike Srpske kao dokazni materijal na Međunarodnom krivičnom sudu u Hagu/ From the Republika Srpska Assembly, 1991-1996: Excerpts from Delegates’ Speeches as Evidence at the International Criminal Tribunal at The Hague (University Press, Sarajevo, 2012.)I Radovan Karadžić: arhitekt bosanskog genocida/ Radovan Karadzic: Architect of the Bosnian Genocide (Cambridge, 2015.). Odnedavno gostujući profesor historije na University of Michigan.